Η Εσπεράντο είναι η πιο διαδεδομένη τεχνητή γλώσσα στον κόσμο. Αναπτύχθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα με σκοπό να αποτελέσει γλώσσα βοηθείας για τη διεθνή επικοινωνία.
Προτάθηκε πρώτη φορά το 1887 με την έκδοση ενός βιβλίου στα ρωσικά με τίτλο Международный языкъ: предисловие и полный учебник (Διεθνής γλώσσα: Εισαγωγή και Πλήρες Εγχειρίδιο) στη Βαρσοβία της Πολωνίας. Οι εσπεραντιστές το γνωρίζουν σήμερα ως La Unua Libro (Το πρώτο βιβλίο).
Το βιβλίο, ή μάλλον φυλλάδιο, περιείχε μια θεωρητική εισαγωγή στη γλώσσα και έξι παραδείγματα κειμένων, μερικά από τα οποία ήταν μεταφράσεις και άλλα πρωτότυπα. Περιείχε επίσης τους 16 βασικούς κανόνες της γραμματικής της γλώσσας και ένα σύντομο λεξικό με 917 λήμματα.
Ο συγγραφέας του βιβλίου υπέγραψε με το ψευδώνυμο D-ro Esperanto, το οποίο στην διεθνή γλώσσα σημαίνει ‘Δρ Ελπιδοφόρος’.
Σύντομα, έγινε ευρέως γνωστό ότι ο συγγραφέας ήταν ένας νεαρός γιατρός από τη Βαρσοβία, ο L. L. Zamenhof. Η καταγωγή του ήταν εβραϊκή και ζούσε στην περιοχή της Πολωνίας, η οποία άνηκε στην Ρωσική Αυτοκρατορία. Αργότερα, υιοθετήθηκε από την γλώσσα το ψευδώνυμο του συγγραφέα.
Το έργο δημοσιεύθηκε αργότερα και στα πολωνικά, γερμανικά, γαλλικά και αγγλικά.
Πολλοί αναγνώστες θεώρησαν ότι η καινούργια γλώσσα ήταν αρκετά ενδιαφέρουσα και άρχισαν να τη μαθαίνουν. Το 1888, εκατοντάδες άνθρωποι μάθαιναν τη γλώσσα σε όλη την Ευρώπη και ακόμη και σε μακρινές χώρες όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες. Το 1889, εκδόθηκε ένας κατάλογος με τα ονόματα και τις διευθύνσεις περισσότερων από χίλιων εσπεραντιστών.
Σύντομα ιδρύθηκαν λέσχες και σύλλογοι Εσπεράντο. Το 1889, ιδρύθηκε το πρώτο περιοδικό, La Esperantisto (Ο Εσπεραντιστής). Από τότε, έχουν εκδοθεί περισσότερα από 14.000 περιοδικά και εφημερίδες σχετικά με την ιστορία του κινήματος της Εσπεράντο, σύμφωνα με τα δεδομένα του Bibliografio de periodaĵoj en aŭ pri Esperanto (Βιβλιογραφία περιοδικών στην Εσπεράντο ή σχετικά με την Εσπεράντο), το 2019.
Στο Πρώτο Βιβλίο περιέχονται οι πρώτες λογοτεχνικές απόπειρες της γλώσσας. Σύντομα, και άλλοι συγγραφείς ακολούθησαν το παράδειγμα του Ζαμενχοφ. Αρχικά, η πρώτη δράση στον τομέα της λογοτεχνίας, ήταν η μετάφραση κλασικών έργων της παγκόσμιας λογοτεχνίας στην εσπεράντο.
Με αυτόν τον τρόπο η γλώσσα εξελίχθηκε και αποδείχθηκε ότι είναι αποτελεσματική στον τομέα αυτό. Σταδιακά κυκλοφόρησε νέα λογοτεχνία στην εσπεράντο και έτσι εμφανίστηκαν διάφορες λογοτεχνικές σχολές.
Η πρώτη διεθνής συνάντηση Εσπεράντο πραγματοποιήθηκε το 1904 στο Καλαί (Γαλλία), όπου αρκετές δεκάδες Γάλλοι και Βρετανοί Εσπεραντιστές συναντήθηκαν για να συζητήσουν σχετικά με τη διοργάνωση μιας πιο επίσημης εκδήλωσης. Η πρώτη διεθνής ένωση, η Tutmonda Esperanto-Ligo (Παγκόσμια Ένωση Εσπεράντο) ιδρύθηκε τον επόμενο χρόνο και συγκάλεσε, επίσης το 1905, το πρώτο Παγκόσμιο Συνέδριο στη Μπουλόν-συρ-Μερ της Γαλλίας.
Η συνάντηση αυτή είχε τεράστια επιτυχία. Έκανε τους λάτρεις της γλώσσας να πιστέψουν ότι η γλώσσα μπορεί να αποτελέσει πρακτικό μέσο επικοινωνίας και να μην μείνει σε θεωρητικό επίπεδο. Οδήγησε, επίσης, στην επανάληψη παρόμοιων συναντήσεων τα επόμενα χρόνια.
Έκτοτε, έχουν πραγματοποιηθεί περισσότερα από 100 Παγκόσμια Συνέδρια Εσπεράντο σε διαδοχικά έτη, με εξαίρεση τους Παγκόσμιους Πολέμους. Τις χρονιές 2020 και 2021, τα Συνέδρια έγιναν διαδικτυακά, λόγω πανδημίας. Είναι μια παλιά παράδοση να συμπεριλαμβάνονται όλοι οι συμμετέχοντες σε μια ομαδική φωτογραφία.
Η κοινότητα Εσπεράντο είχε τα δικά της σύμβολα από την αρχή.
Το πράσινο αστέρι προτάθηκε το 1982 στο περιοδικό La Esperantisto (Ο Εσπεραντιστής), ως σημάδι αναγνώρισης των ομιλητών της Εσπεράντο. Οι πέντε γωνίες του αστεριού αντιπροσωπεύουν τις ηπείρους ( πέντε, σύμφωνα με τα γεωγραφικά δεδομένα της εποχής).
Αρχικά, η σημαία της Εσπεράντο ήταν η σημαία του συλλόγου Εσπεράντο της Boulogne-Sur-Mer. Στο Παγκόσμιο Συνέδριο που πραγματοποιήθηκε εκεί το 1905, υιοθετήθηκε ως επίσημη σημαία της γλώσσας. Το πράσινο πεδίο συμβολίζει την ελπίδα και το λευκό τετράγωνο με το πράσινο αστέρι συμβολίζει την ειρήνη.
Το κίνημα της Εσπεράντο έχει επίσης τον δικό του ύμνο, La Espero (H Ελπίδα), με στίχους του Ζαμενχοφ. Έχει παιχτεί και τραγουδηθεί με περισσότερες από είκοσι διαφορετικές μελωδίες, αλλά η πιο γνωστή είναι αυτή που συνέθεσε ο Félicien de Ménil.
Οι Εσπεραντιστές πάντα επιθυμούσαν να έρχονται σε επαφή με ανθρώπους από άλλες χώρες. Τα πρώτα χρόνια, φίλοι Εσπεραντιστές επικοινωνούσαν μέσω αλληλογραφίας. Σήμερα, η επικοινωνία είναι εφικτή μέσω του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου και των κοινωνικών μέσων.
Το κίνημα της εσπεράντο οργανώθηκε αρκετά νωρίς. Η Universala Esperanto-Asocio (UEA, Παγκόσμια Ένωση Εσπεράντο) ιδρύθηκε το 1908, με στόχο να φέρει κοντά τους ομιλητές της γλώσσας και εκτός των εθνικών οργανώσεων. Κύρια έργα ήταν η αμοιβαία βοήθεια και η πρακτική χρήση της γλώσσας. Η UEA ιδρύθηκε από δύο νεαρούς Ελβετούς, τον Χέκτορ Χόντλερ και τον Έντμοντ Πριβάτ. (Hector Hodler, Edmont Privat).
Η Παγκόσμια Ένωση Εσπεράντο (UEA) εξακολουθεί να είναι ο κύριος οργανισμός του κινήματος της Eσπεράντο, παρόλο έχει αλλάξει ριζικά χαρακτήρα από τότε.
Λίγο αργότερα, την δεκαετία του 1920, μέλη του τότε ακμάζοντος εργατικού κινήματος θεώρησαν πως η Εσπεράντο είναι κατάλληλη για να προωθήσουν τον λεγόμενο προλεταριακό διεθνισμό. Έτσι, δημιούργησαν τις δικές τους οργανώσεις Εσπεράντο.
Στο πλαίσιο του Παγκόσμιου Συνεδρίου που πραγματοποιήθηκε στην Πράγα το 1921, ιδρύθηκε μια νέα οργάνωση από εργάτες, οι οποίοι πρότειναν να χρησιμοποιήσουν την Εσπεράντο ως εργαλείο του αγώνα τους. Η οργάνωση ονομάστηκε Sennaciecia Asocio Tutmonda (SAT, Παγκόσμια Μη-Εθνική Ένωση) και ήταν (και είναι) ανεκτική σε όλες τις πολιτικές ιδεολογίες των εργατών. Μεταξύ άλλων του κομμουνισμού, σοσιαλισμού και αναρχίας. Η SAT διαδραμάτισε για πολύ καιρό σημαντικό ρόλο στη διάδοση του Εσπεράντο στις λαϊκές τάξεις. Έχει το δικό της ιδιαίτερο χαρακτήρα και επιτελεί πολύτιμο πολιτιστικό έργο.
Το σημερινό κίνημα Εσπεράντο ακολουθεί τα βήματα των πρωτοπόρων του.
Το κίνημα έχει περάσει από περιόδους κρίσης, λόγω της πολιτικής δίωξης, της παγκοσμιοποίησης και της ηγεμονίας των ΗΠΑ μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο. Όλα αυτά, συν το γεγονός ότι τα αγγλικά αποτελούσαν πλέον την κύρια γλώσσα επικοινωνίας στον κόσμο. Ως αποτέλεσμα, μειωνόταν το ενδιαφέρον για την Εσπεράντο.
Όμως, τα τελευταία χρόνια, αυξήθηκε το ενδιαφέρον για την γλώσσα. Συγκεκριμένα, η ανάγκη για επικοινωνία με την εξέλιξη των νέων τεχνολογίων. Ο αριθμός των διεθνών επαφών και συναντήσεων έχει αυξηθεί σημαντικά και η συνεργασία μεταξύ ανθρώπων διαφορετικών χωρών έχει φτάσει σε επίπεδα, τα οποία οι πρώτοι Εσπεραντιστές μετά βίας φανταζόντουσαν.
Όπως και να χει, πολλοί έχουν επισημάνει ότι η χρήση μιας εθνικής γλώσσας στις διεθνείς σχέσεις αποτελεί άδικο πλεονέκτημα για τους φυσικούς ομιλητές της συγκεκριμένης γλώσσας. Επιφέρει επίσης, πλούτο, κύρος και εξουσία στην εκάστοτε χώρα. Όλα αυτά τα μειονεκτήματα εμποδίζουν μια δημοκρατική επικοινωνία να ανθίσει. Όχι όμως για την Εσπεράντο, της οποίας κύριο χαρακτηριστικό αποτελεί η ουδετερότητα.
Μετάφραση: Maria Eleni Etsiroglou, MA in Translation Studies, University College Cork