Dla wielu dzieci żyjących w czasach PRL oraz w latach 90tych koniec dnia oznaczał oglądanie wieczorynki: krótkiego bloku kreskówek i seriali animowanych pokazywanych na pierwszym kanale polskiej telewizji publicznej TVP.
Codziennie o godz. 19:00 ulice pustoszały, a dzieci siadały przed ekranami telewizorów. Animowane bajki na dobranoc zamykały ich dzień, a następny program – wiadomości o 19:30 – otwierał ostatnią część wieczoru dla ich rodziców.
Od projektu domowego do ikony narodowej
Wieczorynki (lub dobranocki) to wyjątkowy format telewizyjny, który zyskał popularność w krajach bloku wschodniego, często będąc jedyną ofertą telewizyjną skierowaną do dzieci. Wiele z tych animacji, pokazywanych zarówno w telewizji, jak i w kinach, zostało wyprodukowanych w Studiu Małych Form Filmowych Se-ma-for w Łodzi.
Początki studia sięgają 1947 roku, kiedy to w prywatnym mieszkaniu reżysera Zenona Wasilewskiego powstał pierwszy powojenny film lalkowy “Za króla Krakusa”.
Se-ma-for szybko stało się znane w Polsce jako kolebka filmów animowanych (głównie z wykorzystaniem lalek) dla dzieci, natomiast dla zagranicznych widzów wizytówką studia były filmy eksperymentalne i animacje pokazywane na festiwalach.
Mistrzowie rzemiosła
Se-ma-for zatrudniało reżyserów i producentów o bardzo zróżnicowanych wizjach artystycznych.
Animatorzy Daniel Szczechura i Zbigniew Rybczyński znani byli z eksperymentów z formą i wykorzystywania w swoich pracach wycinanek i lalek. Roman Polański i Janusz Morgenstern zasłynęli dzięki filmom pełnometrażowym. Edward Sturlis, Tadeusz Wilkosz i Lucjan Dembiński skupiali się na filmach dla dzieci i kreskówkach.
Do tworzenia muzyki zapraszani byli wybitni polscy kompozytorzy, m.in. Krzysztof Penderecki i Krzysztof Komeda. Jazz, muzykę symfoniczną i elektroakustyczną można było usłyszeć nie tylko w filmach przeznaczonych na festiwale filmowe, ale także w tych skierowanych do najmłodszych widzów. Na przykład w filmie „Król Midas” Lucjana Dembińskiego z muzyką skomponowaną przez Pendereckiego.
Wiele lat po emisji tych awangardowych filmów animowanych niektóre piosenki pozostały w zbiorowej pamięci polskiej młodzieży, która dorastała wraz z filmami Se-ma-for. Nie tylko starsze pokolenia, ale także dzieci nowego tysiąclecia znają słowa i melodię piosenki przewodniej serialu „Przygody Misia Uszatka”:
„Na dobranoc, dobry wieczór/ Miś pluszowy śpiewa Wam/ Mówią o mnie Miś Uszatek / bo klapnięte uszko mam”
O dekoracje do produkcji Se-ma-for zadbali równie utalentowani artyści plastycy, często pracujący wcześniej przy scenografii teatralnej. Scenografie do filmów lalkowych charakteryzują się imponującą szczegółowością, różnorodnością faktur i pomysłowymi rozwiązaniami technicznymi, często wynikającymi z braku bardziej zaawansowanych technologicznie metod.
Bohaterowie na zawsze
Najważniejszym atutem studia animacji Se-ma-for, przynajmniej z punktu widzenia młodych widzów, byli bohaterowie i ich przygody. Se-ma-for stworzyło całą rodzinę kultowych postaci animowanych, głównie zwierząt, z których wiele jest rozpoznawalnych i kochanych do dziś.
Odpowiedzialny Miś Uszatek był ikoną stylu: zawsze modnie ubrany. Kiedy pojawił się w 1962 roku w samodzielnym filmie, nie miał jeszcze swoich charakterystycznych atrybutów znanych z późniejszej, serialowej inkarnacji: opadającego lewego ucha i piżamy, w której żegnał się z widzami.
Na stałe zapisał się w zbiorowej pamięci w 1975 roku, kiedy polska telewizja rozpoczęła emisję całego serialu o jego przygodach.
Ogromną popularnością cieszyły się również Miś Colargol, który poświęcił się śpiewaniu i marzył o karierze scenicznej, oraz duet kotów Filemon i Bonifacy z serialu „Przygody kota Filemona”.
Piotrek i pies Pimpek z „Zaczarowanego ołówka” sprawili z kolei, że dzieci marzyły o posiadaniu magicznego ołówka, takiego jak ten wspomniany w tytule, umożliwiającego im tworzenie własnego świata i rozwiązywanie wszelkich problemów.
Niezwykła popularność bohaterów, których przygody śledzono przez lata, zmieniła kierunek działalności Se-ma-for, które w latach 70. odeszło od kina eksperymentalnego. Zamiast tego głównym celem stało się spełnienie wymagań publiczności telewizyjnej.
Pomiędzy snem a wspomnieniem
Po licznych zmianach w strukturze firmy w latach 90. – trudnych dla całej polskiej branży filmowej – studio zakończyło działalność w 2018 roku.
Bohaterowie, których stworzyło, pozostają jednak żywi, regularnie powracając na ekrany kin i telewizji. Kultowe seriale animowane, które nie są już częścią wieczornych rytuałów, są emitowane na kanałach tematycznych. Ich bohaterowie utrzymują się na szczycie rankingów, gdy w ankietach pyta się o najpopularniejsze postacie polskiego kina dziecięcego. Można założyć, że przez długi czas nie zostaną zdetronizowani.
Ten blog jest częścią projektu Europeana XX, współfinansowanego przez Unię Europejską, który koncentruje się na XX wieku i zmianach społecznych, politycznych i gospodarczych, jakie zaszły w tym stuleciu.